Skip to content Skip to sidebar Skip to footer
TAIS TIMOR EXHIBITION OPEN FROM 9AM - 5 PM, MON - FRI
Kampaun palacio do prezidente, bairo-pite, dili timor-leste
TAIS TIMOR EXHIBITION OPEN FROM 9 AM - 5 PM, MON - FRI
Kampaun palacio do prezidente, bairo-pite, dili timor-leste

Informasaun Jerál

Tais Timor

Tais nu’udar riku-soin kulturál ne’ebé hahú hori uluk kedas hosi bei’ala sira, hatutan to’o ohin loron. Grupu etnolinguístiku iha Timor-Leste iha nia-naran rasik ba tais. Hanesan mós ba instrumentu hirak ne’ebé utiliza iha prosesu tomak soru tais. Inan-feton sira ne’ebé soru hanaran soru-na’in. Soru-tais nu’údar servisu lor- loron feto timoroan sira nian. Uzu Tais iha signifikadu ne’ebé kle’an no importante tebes ba sosiedade Timoroan, hahú husi moris to’o mate. Timoroan uza tais ba serimónia kulturál no prátika sosiál, hanesan lia-mate no lia-moris, barlake, fetosan no umane, simu bainaka no reprezenta mós identidade kulturál no grupu étniku sira nian.

Jeralmente, tais iha territóriu nasionál hamutuk iha oin tolu: tais-mane, tais-feto no tais ki’ik. Hirak ne’e iha nia-naran bele hanesan nune’e mós seluk hosi dialetu ida-idak. Hanesan iha fataluku tais-mane: lau-sekuru, tais-feto: lau-tupurara-ihini, tais ki’ik: laulau (RDTL, 2015) Bunak: thais mone kesh, thais pana kesh, no salis. Kemak: tais manen, tais hinen, no sansere (RDTL, 2017). Makasae: kola, rabi, no kola-mata. Nautei: no’olo, krabi, no kola-mata. Midiki: nero olo melek, rabi meleka no bobone. Waima’a: nuru ulu, nuru lolo no kola mata (RDTL, 2017) Baikenu: beti naek, tae no bet ana (RDTL, 2021). Galolen: lohe-huan, sabulu, no Tais ki’ik: bastemaklaur (bo’ot), Bastema (nato’on), lohe-annan (Ki’ik), Idate: hia-huan, sabulu, hia-lau (RDTL,2021). Iha mós tais antigu sira ne’ebé ita nia bei’ala sira iha wainhira seidauk hetan koñesimentu ka matenek kona-ba produz kabas no fó kór ba tais, mak hanesan: Tais Ai-kulit ne’ebé halo ho ai para wele (Lian Fataluku), Tais Mutin/Tais Monef (Lian Uab Meto) no Tais Metan.

Ohin loron, timoroan sira mantein nafatin prátika no valoriza tais nu’udar identidade Timor-Leste nian maske iha influénsia hosi kultura rai seluk. Liman rohan bei’ala ne’e ohin loron hetan ona ameasa atu lakon tanba impaktu husi modernizasaun no transformasaun sosiál, nune’e governu Timor- Leste, liu hosi ministériu naka’it no parseiru ba dezenvolvimentu sira, estabelese ona KOMNAS PKI-TL hala’o servisu nomeasaun tais ba UNESCO nian nu’udar patrimóniu kulturál imateriál ne’ebé presiza salvaguarda urjente.

Hafoin nomeasaun, SEAK ho liña ministeriál relevante hamutuk ho parseiru dezenvolvimentu sira implementa planu salvaguarda tais ba periodu 2022- 2025. Nune’e espozisaun permanente ba patrimóniu kulturál imateriál ida ne’e hanesan atividade ida husi programa esensiál “sensibilizasaun” nian ne’ebé inklui iha planu salvaguarda ba tais nian.

 

Ben-vindo mai
Espozisaun Virtual Timor-Leste ICH
Kontinua Esplora Iha Ne'e!